|
 فرهنگخانه- مريم شهبازي: آمارها از سرانه پائين مطالعه در كشورمان خبرمي دهند. ميگويند هر ايراني بهطور متوسط روزي ۷۶ دقيقه به مطالعه ميپردازد. حالا اين كه واقعاً چقدر از اين ۷۶دقيقه، سرانه مطالعه واقعي ما به شمارمي آيد؛ خدا ميداند!
ميگويند كتاب و كتابخواني يكي از مهمترين زيربناهاي سازندگي در يك كشور است و اكنون سبب بينيازي از كشورهايي است كه امروز عليه ايران اسلامي قد علم كردهاند. رهبر معظم انقلاب هم از نامطلوب بودن اين سرانه گلايه دارند؛ اما مشخص نيست چرا هنوز اقدامات چندان چشمگيري در اين زمينه انجام نشده است.
پاي درد دل فعالان عرصه كتاب كه بنشيني قلمت از حركت بازميايستد چرا كه كلمات هم توانايي ياري و همدردي با اهالي قلم را ندارد. از اين حرفها كه بگذريم شايد بد نباشد سري به ميدان انقلاب، بورس كتاب كشور بزنيم. خياباني كه درآن از هرموضوع و شاخهاي كتاب يافت ميشود. نگاهي به پشت جلد كتابها كه بيندازي سرت سوت ميكشد. ۵، ۱۰، ۱۵ و ۲۰هزار تومان! از رمانها كه بگذري و به سراغ كتابهاي تخصصي بروي رقمها نجوميتر هم ميشوند. اين در حالي است كه برخي معتقدند ميانگين درآمد بسياري از مردم آن قدر نيست كه توان افزودن كتاب به سبد هزينههاي خريد ماهانه خود را داشته باشند.
ناشران از وعدههايي ميگويند كه هنوز محقق نشده به دست فراموشي سپرده ميشوند. آنها ازحمايت نكردن گلايه دارند و همچنين ازمشكلات متعددي كه حل آنها ناممكن نيست. نويسندگان هم از بهاي ناچيزي كه به عنوان حقالتأليف يا حق الزحمه در اختيار آنان قرار ميگيرد دلتنگ هستند. با اين تفاسيرمعلوم نيست كه چطور قرار است سرانه مطالعه به حد قابل قبولي برسد!
به همين منظور به سراغ چند تن از فعالان عرصه كتاب ميرويم تا ببينيم از اين قيمتهاي نجومي پشت جلد كتاب چه مقدار آن به نويسنده تعلق ميگيرد. نويسندهاي كه تمام زمان و انرژي خود را صرف آن كرده است؛ آن هم در زمانهاي كه بيش از هر دوره ديگري براهميت كتاب و كتابخواني و حمايت از اهل قلم تأكيد ميشود.
تقريباً محال است كه اهل شعر و ادب باشي و ابياتي از سرودههاي شاعر نام آشناي معاصر و اثرگذار كشورمان در حوزه غزل را زمزمه نكرده باشي. كريم رجبزاده از جمله پيشكسوتان شعر فارسي بويژه در قالب كلاسيك است كه تا به امروز مجموعههاي مختلفي از اشعارش دراختيار علاقهمندان قرار گرفته است. وي در خصوص مبلغي كه به نسبت قيمت پشت جلد در اختيار پديدآورنده كتاب قرار ميگيرد، ميگويد: وضعيت اهالي قلم حداقل طي اين ۱۵ سالي كه من در جريان آن هستم چندان رضايت بخش نيست؛ البته پيشتر هم به همين صورت بود. بهطور معمول ۱۰ الي ۱۵ درصد قيمت پشت جلد كتاب به پديدآورنده آن (مؤلف، مترجم) تعلق پيدا ميكند. حداكثر قراردادي كه با پديدآورنده كتاب منعقد ميشود درنهايت به همان ۱۵ درصد ميرسد كه آن هم تنها به چهرههاي شاخص و شناخته شده تعلق ميگيرد. پرداخت اين مبالغ در حالي صورت ميگيرد كه ماليات هم از آن كسر ميشود.
وي در ادامه ميافزايد: حتي اگر در بهترين حالت فرض كنيم كه به مؤلف يا مترجم اثر برابر۱۵درصد قيمت پشت جلد تعلق گيرد باز هم اين مبلغ كفاف گذران زندگي آن هم در شرايط فعلي را نميدهد. متأسفانه بايد بگويم نويسندگان يا شاعران كشور ما به هيچ وجه نميتوانند از اين طريق امرار معاش كنند و حتماً بايد در كنار نوشتن به كار ديگري مشغول باشند. در طول سالهايي كه قدم به وادي شعر گذاشتهام به ياد ندارم كه نويسنده يا شاعري با حق التأليف دريافتياش از پس هزينههاي زندگي برآمده باشد و اين در حالي است كه براي خلق يك اثر ماندگار نياز به آرامش و تمركز است. رجبزاده تصريح ميكند: براي مثال فرض كنيد كتابي قرار است در شمارگان ۱۱ هزار و ۱۰۰ نسخه منتشر شود. بهطور معمول از اين تعداد ۱۰۰نسخه به ناشر تعلق ميگيرد كه درقرارداد به منظورتبليغات از سوي ناشر در نظر گرفته شده است. متأسفانه اين تعداد در حالي از پديدآورنده كتاب دريافت ميشود كه عملاً هيچ تبليغي از سوي ناشرصورت نميگيرد و باز خود مؤلف است كه بايد به سراغ تبليغ نوشتهاش برود. هزينه دريافت ميشود اما از تبليغ خبري نيست!
رجبزاده با اشاره به مشكلاتي كه شاعران و نويسندههاي كشـــور در انتشار آثارشان همواره با آن روبهرو هستند ميگويد: متأسفانه ما اهالي قلم از انجمن يا سنديكايي كه به دنبال احقاق حقوق ما باشد محروم هستيم. اكثر مشاغل از نانوايان گرفته تا پارچهفروشان داراي صنف خاص خودشان هستند؛ ولي اهالي قلم از اين مورد هم محروم هستند. زندگي هر كدام از نويسندگان بزرگ جهان را كه مطالعه كنيد متوجه ميشويد كه هيچ كدام از اينان دغدغه گذران زندگي و امرار معاش نداشتهاند. مسلم است كه در چنين شرايطي شاهكارهاي ماندگاري خلق ميشود اگرنه زماني كه تمام فكر و ذكر شاعر يا نويسنده ما مشغول اين باشد كه از چه راهي يا شغلي ميتواند جوابگوي نيازهاي خانوادهاش باشد؛ نميتوان توقع چنداني براي خلق اثرماندگار داشت.
اينها بخشي از گلايههاي يكي از شاعران پيشكسوت كشورمان بود. براي اين كه به قول قديميها يكطرفه به قاضي نرفته باشيم سراغ يكي از فعالان صنعت نشر كشورمان ميرويم. علي دهقان مدير «انتشارات پوينده» كه از سال ۱۳۷۳ اقدام به تأسيس اين مؤسسه كرده است و اغلب در زمينههاي ادبيات و روانشناسي فعاليت دارد در اين باره ميگويد: وقتي اين مسئله مطرح ميشود كه از قيمت پشت جلد كتاب چه درصدي از آن به پديدآورنده كتاب اختصاص پيدا ميكند؛ بايد به هزينههايي كه درمسير چاپ صرف ميشود نيز توجه كرد و يك طرفه به گلايه نپردازيم. هزينههايي از قبيل حروفچيني، تهيه فيلم و زينك،خريد كاغذ،چاپ و صحافي كه ناشر براي آنها مبالغ سنگيني را متحمل ميشود بايد محاسبه شود.
براي مثال سال گذشته من ناشر براي خريد هر بند كاغذ ۲۲ هزار تومان پرداخت ميكردم و در سالجاري براي خريد همين مقدار بايد بيش از ۳۱هزار تومان بپردازم. اين تفاوتها و تورمي كه با آن مواجه هستيم بهطور مستقيم بر قيمت تمامشده كتاب و حق التأليفي كه قرار است به نويسنده يا مترجم تعلق پيــــدا كند اثر ميگذارد. مدير انتشارات پوينده كه تجربه بيش از۱۷ سال فعاليت در اين عرصه را دارد درباره بخش ديگري از هزينهها كه مخاطبان عام از آن بياطلاع هستند ميافزايد: هزينههايي كه به آنها اشاره شد بخشي از هزينههايي است كه تا زماني كه كتاب به دست مخاطب برسد با آن مواجه ميشويم.
در نظر داشته باشيد كه در اين بين ناشر به اجبار بايد كتابهاي منتشر شده را با در نظر گرفتن تخفيف قابل توجهي به پخش كننده كتاب بسپارد و پخش كننده نيز با تخفيف ديگري آن را به كتابفروش تحويل بدهد. اين كه تمام گلايهها را متوجه ناشران بدانيم چندان منصفانه نيست چراكه تمام اين هزينهها در كنار يكديگر نوع و مبلغ پرداختي به پديدآورنده كتاب را تعيين ميكند.
دهقان با گلايه از اين كه حمايت چنداني از ناشران نميشود؛ ميگويد: بيش از هشت سال است كه هيچ يارانهاي به كاغذ تعلق نميگيرد. با اين شرايط عجيب است كه انتظار داريم سرانه مطالعه كتاب بالا برود! پروين عليپورنويسندهاي كه با ترجمه شاخصترين آثار داستاني كودك و نوجوان جهان به چهرهاي شناخته شده در اين حوزه تبديل شده است؛ درخصوص نحوه پرداخت حقالتأليف به پديدآورندگان كتاب ميگويد: شايد چندان منطقي نباشد كه من در اين ارتباط نظري بدهم چراكه معمولاً در ازاي اثر تأليفي ۱۲ درصد و به ازاي ترجمه ۱۵ درصد از قيمت پشت جلد را در قراردادها دريافت ميكنم كه اين ارقام تقريباً بالاترين مبالغ در اين خصوص به شمارمي آيند.
ولي متأسفانه تعدادي از نويسندگان جوان به علت آن كه هنوز شهرت چنداني كسب نكردهاند از سوي برخي از ناشران استثمار ميشوند. نميگويم همه ناشران ما از اخلاق حرفهاي به دور هستند ولي برخي از آنها با توجه به اين كه نويسنده يا مترجم جوان ما هنوز از شهرت چنداني برخوردار نشده است؛ كتاب او را بدون پرداخت هيچ حق التأليفي منتشر ميكنند.
البته باز هم ميگويم كه تمام ناشران ما غير متعهد نيستند و اين مسئله را نبايد به تمام آنها تعميم داد. عليپور كه تا به امروز بيش از ۹۰ كتاب ترجمه و تأليف كرده است؛ تصريح ميكند: رقم ۱۲ و ۱۵ درصدي كه پيشتر به آن اشاره كردم در زمره بالاترين مبالغي است كه به پديدآورندگان كتابها تعلق ميگيرد اين درحالي است كه مبالغ بسيار پائينتري هم پرداخت ميشود. متأسفانه مرجعي رسمي براي پيگيري اين مشكلات در برابر ما اهالي قلم قرار ندارد. اگر بخواهيم به وزارت ارشاد براي پيگيري خواسته هايمان مراجعه كنيم كه كفش آهني و اعصاب فولادين بايد داشته باشيم تا شايد بعد از صرف زماني طولاني موفق به عبور از هفتخوان رستم شويم.
كامران شرف شاهي، مديرمؤسسه انتشارت تجلي مهر نيز درخصوص مهمترين عامل اثرگذار برقيمت تمام شده كتاب ميگويد: نخستين و مهمترين موضوعي كه بر قيمت كتاب اثرمي گذارد قيمت كاغذ در بازار آزاد است. وضعيت بازار كاغذ امروز به شكلي شده است كه دلالان و سودجويان در اين بازار به هرچه ميخواهند دست پيدا ميكنند. با وجود آن كه خود من در اين عرصه فعاليت ميكنم اما قبول دارم كه برخي از ناشران بدون در نظر گرفتن حق مؤلف تنها به سود خود ميانديشند.
تعدادي ديگر از ناشران هم خود را متعهد به پرداخت حق التأليف پديدآورندگان خود ميدانند و بيانصافي است اگر تمام ناشران را درآن طيف سودجو بگنجانيم. وي درباره يكي از روشهايي كه براي تعيين قيمت پشت جلد كتاب استفاده ميشود؛ ميافزايد: يكي از روشهاي رايج در اين زمينه، احتساب كل هزينههاي چاپ كتاب و اضافه كردن ۱۰ الي ۲۰ درصد به مبلغ نهايي است. البته برخي از ناشران درصد بالاتري از سود را براي خود در نظر ميگيرد. برخي سراغ كارهاي لوكس ميروند و برخي هم با نگاه كاسب كارانه به اين مسئله ميپردازند. مبلغ پرداختي به پديدآورنده كتاب معمولاً از ۸ تا ۱۵ درصد متغير است كه تا حد زيادي به ميزان شهرت نويسنده بستگي دارد. عرصه نشر براي فعالان اين حوزه چندان سودآور نيست تا جايي كه گاهي اوقات پيش ميآيد كه نويسنده يا مترجمي به دليل آگاهي ازاين وضعيت و براي انتشار كتابش از حق خود ميگذرد. ناشر در فرمي موظف به اعلام قيمتي است كه براي پشت جلد در نظر گرفته است و اگر قيمت موردنظر نامعمول باشد ارشاد آن را رد يا اگر نظرخاصي داشته باشد آن را ابلاغ ميكند. |
